مقابل منطوق باشد و در نزد اصوليان ، مفهوم به اين معنا ، مختص به جملات تركيبى است چه جمله انشائيه ( مثل : إن جاءك زيد فاكرمه ) و چه خبرى ( مثل : ان كانت الشمس طالعة فالنهار موجود ) . اما مدلول التزامى مفرد ( و لو لزومش بين باشد ) از محل بحث خارج است . مثال كتاب : « اذا بلغ الماء كرا لا ينجسه شىء » . منطوقش اين است كه آب اگر به حد كر برسد ، چيزى او را نجس نمىكند . مفهومش اين است كه « اذا لم يبلغ الماء كرا يتنجس » . منطوق را منطوق گويند از باب تسميه مدلول باسم دال است . چون آنچه كه به او نطق شده ، حقيقتا خود لفظ است و معنا ، به واسطهء لفظ ، منطوق است . اما سؤال رابع : براى هريك از مفهوم و منطوق ، در اصطلاح اصوليان ، تعريف‌هاى مختلف شده كه جناب مظفر سه نوع آن را ذكر مىكنند : 1 . المنطوق حكم دل عليه اللفظ فى محل النطق اى بلا واسطه . المفهوم حكم دل عليه اللفظ لا فى محل النطق ( اى مع . . . ) . اين مختار خود مصنف است رحمه اللّه و هو تعريف الحاجبى . 2 . المنطوق حكم مذكور ( وجوب اكرام زيد ) . المفهوم حكم غير مذكور ( عدم وجوب اكرام ) . اين مختار آخوند در كفايه است . 3 . المنطوق حكم لمذكور اى لموضوع مذكور ( مجىء زيد ) . المفهوم حكم لغير مذكور ( عدم مجىء زيد ) . اين مختار عضدى است . حكم كه گفته مىشود ، اعم است از تكليفى ( مثل وجوب اكرام زيد ) و يا وضعى ( مثل عدم تنجس ) و يا « تنجس » در مثال : الماء اذا بلغ . . . جناب مظفر مىفرمايد : همهء اين تعريف‌ها قابل مناقشه است اما مكرر گفته‌ايم و خواهيم گفت كه